భారతదేశ చరిత్ర – జైన బౌద్ధ మతాల ఆవిర్భావం

జ్ఞానోదయ యుగం

17-18వ శతాబ్దాలలో ఐరోపాలో సంభవించిన మేధో రంగా విప్లవాన్నే జ్ఞానోదయ యుగం (Age of Enlightenment) అంటారు. మూఢనమ్మకాలు, మతాధిపత్యం మరియు నిరంకుశ రాచరికాలకు వ్యతిరేకంగా హేతువాదం, వైజ్ఞానిక దృక్పథం, వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛ మరియు మానవ హక్కులను ఇది ప్రాచుర్యంలోకి తెచ్చింది.

జ్ఞానోదయ యుగం – మౌలిక అంశాలు

అంశం	వివరాలు
కాలం	17వ – 18వ శతాబ్దం (ప్రధానంగా క్రీ.శ. 1685 – 1815)
ప్రధాన కేంద్రం	ఐరోపా (ఫ్రాన్స్, బ్రిటన్, జర్మనీ)
ప్రధాన మూలసూత్రం	హేతువాదం (Rationalism) & వైజ్ఞానిక ఆలోచన
కీలక నినాదం	“Sapere Aude” (స్వయంగా ఆలోచించే ధైర్యం చేయి – ఇమ్మాన్యుయేల్ కాంట్)

ప్రముఖ తత్వవేత్తలు – వారి సిద్ధాంతాలు

• జాన్ లాక్ (John Locke):
  • సిద్ధాంతం: స్వాభావిక హక్కుల సిద్ధాంతం (Natural Rights) — ప్రతి మనిషికి జీవించే హక్కు, స్వేచ్ఛ మరియు ఆస్తి హక్కులు పుట్టుకతోనే లభిస్తాయి.
  • ప్రభుత్వం పౌరుల హక్కులను కాపాడడంలో విఫలమైతే, ఆ ప్రభుత్వాన్ని మార్చే అధికారం ప్రజలకు ఉంటుందని పేర్కొన్నాడు.
• మాంటెస్క్యూ (Montesquieu):
  • గ్రంథం: ‘ది స్పిరిట్ ఆఫ్ లాస్’ (The Spirit of Laws).
  • సిద్ధాంతం: అధికారాల పృథక్కరణ (Separation of Powers) — పాలనాధికారాన్ని శాసన, కార్యనిర్వాహక, న్యాయ విభాగాలుగా విభజించాలి. ఆధునిక ప్రజాస్వామ్య రాజ్యాంగాలకు ఇదే పునాది.
• వాల్తేర్ (Voltaire):
  • మతపరమైన సహనం, వాక్ స్వాతంత్ర్యం (Freedom of Speech) మరియు భావవ్యక్తీకరణ స్వేచ్ఛ కోసం పోరాడాడు.
  • చర్చి ఆధిపత్యాన్ని మరియు అంధవిశ్వాసాలను తీవ్రంగా ఖండించాడు.
• జాన్ జాక్వెస్ రూసో (Jean-Jacques Rousseau):
  • గ్రంథం: ‘సామాజిక ఒప్పందం’ (The Social Contract).
  • ప్రసిద్ధ వాక్యం: “మనిషి స్వతంత్రుడిగానే జన్మించాడు, కానీ ప్రతిచోటా సంకెళ్లతో బంధించబడి ఉన్నాడు.”
  • ప్రజాస్వామ్య భావనలకు మరియు ఫ్రెంచ్ విప్లవానికి రూసో ఆలోచనలే ప్రధాన ప్రేరణ.

జ్ఞానోదయ యుగం యొక్క ముఖ్య లక్షణాలు

• హేతువాదం (Rationalism): విషయాలను గుడ్డిగా నమ్మకుండా తర్కం, విశ్లేషణ ద్వారా ప్రశ్నించడం.
• లౌకికవాదం (Secularism): రాజకీయాలు, పాలన నుండి మతాన్ని వేరు చేయడం.
• వైజ్ఞానిక దృక్పథం: ఐజాక్ న్యూటన్, గెలీలియోల శాస్త్రీయ ఆవిష్కరణలను ప్రామాణికంగా తీసుకోవడం.
• మానవతావాదం: జన్మతః వచ్చే హోదాల కంటే పౌరులందరి సమానత్వానికి ప్రాధాన్యం ఇవ్వడం.

ప్రపంచం & భారతదేశంపై ప్రభావం

• అంతర్జాతీయ విప్లవాలు: అమెరికా స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (1776) మరియు ఫ్రెంచ్ విప్లవం (1789) లలోని ‘స్వేచ్ఛ, సమానత్వం, సౌభ్రాతృత్వం’ నినాదాలకు జ్ఞానోదయ భావజాలమే మూలం.
• భారతీయ పునరుజ్జీవనం (Indian Renaissance):
  • 19వ శతాబ్దంలో పాశ్చాత్య జ్ఞానోదయ భావాల ప్రభావంతో భారతదేశంలో రాజా రామ్మోహన్ రాయ్ (భారత పునరుజ్జీవన పితామహుడు) నేతృత్వంలో సామాజిక-మత సంస్కరణలు ప్రారంభమయ్యాయి.
  • సతీసహగమనం రద్దు, బాల్యవివాహాల నిషేధం, స్త్రీ విద్య మరియు ఆధునిక విద్యా విధానానికి ఇది పునాది వేసింది.
  • భారత రాజ్యాంగంలోని ప్రాథమిక హక్కులు, లౌకికవాదం మరియు ప్రజాస్వామ్య సూత్రాలు ఈ యుగ భావాల నుంచే స్వీకరించబడ్డాయి.

జైన బౌద్ధ మతాల ఆవిర్భావం

క్రీ.పూ. 6వ శతాబ్దంలో ఉత్తర భారతదేశంలో సంభవించిన సామాజిక, ఆర్థిక, మతపరమైన మార్పుల ఫలితంగా వైదిక మతంలోని లోపాలను సవాలు చేస్తూ జైన, బౌద్ధ మతాలు (శ్రామణ సంప్రదాయాలు) ఆవిర్భవించాయి. పోటీ పరీక్షల దృష్ట్యా ఈ మతాల ఆవిర్భావ కారణాలు, సిద్ధాంతాలు మరియు కీలక అంశాల వివరణ ఇక్కడ పొందుపరచబడింది.

జైన, బౌద్ధ మతాల ఆవిర్భావానికి గల కారణాలు

• వైదిక ఆచారాలు & బలులు: యజ్ఞాలు, యాగాల పేరుతో విపరీతమైన ఖర్చు, జంతు బలులు పెరిగిపోవడంతో సామాన్య ప్రజలు వైదిక మతానికి దూరమయ్యారు.
• ఇనుప యుగం & ఆర్థిక మార్పులు: క్రీ.పూ. 6వ శతాబ్దంలో ఇనుము వాడకంతో వ్యవసాయ విస్తరణ జరిగింది. వ్యవసాయానికి పశువులు అత్యంత ఆవశ్యకమైనప్పటికీ, యాగాల్లో పశుబలులు ఇవ్వడం ఆర్థిక వ్యవస్థకు నష్టం కలిగించింది.
• వైశ్యుల ఆర్థిక ఎదుగుదల: రెండో పట్టణీకరణ (Second Urbanisation) వల్ల వర్తక-వ్యాపారాలు పెరిగి వైశ్యుల ఆర్థిక స్థిరత్వం పెరిగింది. అయితే సమాజంలో బ్రాహ్మణుల తర్వాత స్థానానికే పరిమితం కావడం వల్ల, వ్యాపారాన్ని మద్దతు ఇచ్చే నూతన మతాలను వైశ్యులు ఆదరించారు.
• క్షత్రియ ఆధిపత్య పోరాటం: సామాజిక వర్ణ వ్యవస్థలో బ్రాహ్మణుల అపరిమిత ఆధిపత్యాన్ని క్షత్రియులు వ్యతిరేకించారు. జైన మత స్థాపకుడు వర్ధమాన మహావీరుడు, బౌద్ధ మత స్థాపకుడు గౌతమ బుద్ధుడు ఇద్దరూ క్షత్రియ వంశాలకు చెందినవారే.
• భాషా ప్రాముఖ్యత: వైదిక మతం సంస్కృతంలో ఉండటం వల్ల సాధారణ ప్రజలకు అర్థమయ్యేది కాదు. జైన, బౌద్ధులు ప్రజల భాషలైన ప్రాకృత్ మరియు పాలి భాషల్లో బోధనలు చేశారు.

జైన మతం (Jainism) – సమగ్ర అంశాలు

జైన మతంలో మొత్తం 24 మంది తీర్థంకరులు ఉన్నారు.

• ప్రధాన తీర్థంకరులు:
  • 1వ తీర్థంకరుడు: ఋషభనాథుడు (ఆదినాథుడు) – చిహ్నం: ఎద్దు.
  • 23వ తీర్థంకరుడు: పార్శ్వనాథుడు – చిహ్నం: పాము (ఈయన ‘చతుర్యామ వ్రతాలు’ బోధించారు).
  • 24వ తీర్థంకరుడు: వర్ధమాన మహావీరుడు – చిహ్నం: సింహం.
• వర్ధమాన మహావీరుడి జీవితం:
  • జననం: బీహార్‌లోని వైశాలి వద్దగల కుందగ్రామం.
  • తల్లిదండ్రులు: సిద్ధార్థుడు (జ్ఞాతృక క్షత్రియ తెగ), త్రిశల.
  • జ్ఞానోదయం: 42వ ఏట జృంబికాగ్రామం వద్ద రుజుపాలిక నది తీరాన రావి చెట్టు కింద (దీనిని కైవల్య ప్రాప్తి అంటారు).
  • పరమపదం (నిర్వాణం): పావాపురి వద్ద.
• పంచ వ్రతాలు (Pancha Mahavratas):
  1. అహింస (హింస చేయకపోవడం)
  2. సత్యం (నిజం మాట్లాడటం)
  3. అస్తేయం (దొంగతనం చేయకపోవడం)
  4. అపరిగ్రహం (ఆస్తిపాస్తులు కూడబెట్టకపోవడం)
  5. బ్రహ్మచర్యం (మహావీరుడు చేర్చిన 5వ సూత్రం)
• త్రిరత్నాలు: సమ్యక్ విశ్వాసం, సమ్యక్ జ్ఞానం, సమ్యక్ ప్రవర్తన.
• జైన శాఖలు: శ్వేతాంబరులు (తెల్లని దుస్తులు ధరించేవారు – నాయకుడు: స్థూలభద్రుడు), దిగంబరులు (వస్త్రాలు ధరించనివారు – నాయకుడు: భద్రబాహు).

జైన సంగీతులు (Jain Councils)

సంగీతి	ప్రదేశం	అధ్యక్షుడు	ఆదరించిన రాజు
1వ జైన సంగీతి	పాటలీపుత్రం	స్థూలభద్రుడు	చంద్రగుప్త మౌర్యుడు
2వ జైన సంగీతి	వల్లభి (గుజరాత్)	దేవర్థి క్షమాశ్రమణా	–

బౌద్ధ మతం (Buddhism) – సమగ్ర అంశాలు

• గౌతమ బుద్ధుడి (సిద్ధార్థుడు) జీవితం:
  • జననం: నేపాల్‌లోని లుంబిని వనం (కపిలవస్తు సమీపంలో).
  • తల్లిదండ్రులు: శుద్ధోధనుడు (శాక్య తెగ), మహామాయ.
  • మహాభినిష్క్రమణం: 29వ ఏట సత్యాన్వేషణ కోసం ఇల్లు వదిలి వెళ్లడం.
  • జ్ఞానోదయం (సంబోధి): 35వ ఏట గయ (బీహార్) వద్ద నిరంజన నది ఒడ్డున రావి చెట్టు కింద.
  • ధర్మచక్ర ప్రవర్తనం: సారనాథ్‌లోని ఋషిపట్నం (జింకల వనం) వద్ద 5 మంది శిష్యులకు తొలి బోధన.
  • మహాపరినిర్వాణం: కుశీనగరం వద్ద మరణం.
• చత్వారి ఆర్య సత్యాలు:
  1. ప్రపంచం దుఃఖమయం.
  2. దుఃఖానికి కోరికలే మూలం.
  3. కోరికలను జయించడం ద్వారా దుఃఖ నివారణ సాధ్యం.
  4. దుఃఖ నివారణకు అష్టాంగ మార్గం ఉత్తమమైనది.
• అష్టాంగ మార్గం: సమ్యక్ దృష్టి, సమ్యక్ సంకల్పం, సమ్యక్ వాక్కు, సమ్యక్ కర్మ, సమ్యక్ జీవనం, సమ్యక్ శ్రమ, సమ్యక్ స్మృతి, సమ్యక్ సమాధి.
• త్రిరత్నాలు: బుద్ధ, ధమ్మ, సంఘ.
• ముఖ్య గ్రంథాలు (త్రిపిటకాలు): సుత్త పిటకం (బుద్ధుని బోధనలు), వినయ పిటకం (సంఘ నియమాలు), అభిదమ్మ పిటకం (బౌద్ధ తత్వశాస్త్రం).

బౌద్ధ సంగీతులు (Buddhist Councils)

సంగీతి	ప్రదేశం	అధ్యక్షుడు	రాజు	ప్రధాన సంఘటన / ఫలితం
1వ సంగీతి	రాజగృహ	మహాకాశ్యపుడు	అజాతశత్రు	సుత్తపిటక, వినయపిటక రచన
2వ సంగీతి	వైశాలి	సబకామి	కాలాశోకుడు	స్థవిరవాదులు, మహాసాంఘికులుగా విభజన
3వ సంగీతి	పాటలీపుత్రం	మొగ్గలిపుత్త తిస్స	అశోకుడు	అభిదమ్మపిటక రచన, విదేశాలకు మత ప్రచారం
4వ సంగీతి	కుండలవనం (కాశ్మీర్)	వసుమిత్ర	కనిష్కుడు	హీనయానం, మహాయానంగా విభజన

జైన మరియు బౌద్ధ మతాల మధ్య ప్రధాన వ్యత్యాసాలు

అంశం	జైన మతం	బౌద్ధ మతం
మార్గం	తీవ్రమైన కఠిన నియమాలు, ఆత్మశిక్ష ముఖ్యం	మధ్యమ మార్గం (Middle Path)
అహింస	అత్యంత తీవ్రమైన అహింసా విధానం	మితవాద అహింసా విధానం
ఆత్మ భావన	ఆత్మ ఉనికిని నమ్మింది (నిర్జీవులకూ ఆత్మ ఉంటుంది)	అనాత్మవాదం (శాశ్వత ఆత్మను తిరస్కరించింది)
ప్రచార భాష	ప్రాకృత్ (అర్థమాగధి)	పాలి
వ్యాప్తి	ప్రధానంగా భారతదేశానికే పరిమితమైంది	ఆసియా ఖండమంతటా విస్తరించింది