భారత రాజ్యాంగంలోని ప్రాథమిక హక్కులు

ప్రాథమిక హక్కులు

• భారత రాజ్యాంగంలోని ప్రాథమిక హక్కులు పౌరుల స్వేచ్ఛ, సమానత్వం, గౌరవం మరియు వ్యక్తిగత హక్కులకు రాజ్యాంగపరమైన రక్షణ కల్పిస్తాయి. ఇవి రాజ్యాంగంలోని Part IIIలో Articles 12 నుంచి 35 వరకు పొందుపరచబడ్డాయి.
• ప్రాథమిక హక్కుల భావనపై అమెరికా రాజ్యాంగంలోని Bill of Rights ప్రభావం ఉంది. అయితే భారత రాజ్యాంగం వాటిని భారతీయ పరిస్థితులకు అనుగుణంగా రూపొందించింది.
• ప్రస్తుతం భారత రాజ్యాంగంలో 6 రకాల ప్రాథమిక హక్కులు ఉన్నాయి.
• 📌 6 ప్రాథమిక హక్కులు
• సమానత్వపు హక్క : 14–18
• స్వేచ్ఛా హక్కు : 19–22
• దోపిడీకి వ్యతిరేకమైన హక్క : 23–24
• మత స్వేచ్ఛా హక్కు : 25–28
• సాంస్కృతిక, విద్యా హక్కులు : 29–30
• రాజ్యాంగ పరిహార హక్కు : 32
• గమనిక: మొదట ఆస్తి హక్కు కూడా Fundamental Rightగా ఉండేది. 44వ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా దాన్ని తొలగించారు. ప్రస్తుతం Article 300A కింద ఆస్తి హక్కు ఉంది.

ఆర్టికల్ 12 & 13 (మౌలిక సూత్రాలు)

• ఆర్టికల్ 12: ‘రాజ్యం’ (State) నిర్వచనం
  • కేంద్ర, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు, పార్లమెంట్, శాసనసభలు, స్థానిక సంస్థలు (మున్సిపాలిటీలు, పంచాయతీలు) మరియు LIC, ONGC, ఎలక్ట్రిసిటీ బోర్డు వంటి ప్రభుత్వ నియంత్రణలో ఉండే సంస్థలు ‘రాజ్యం’ పరిధిలోకి వస్తాయి.
• ఆర్టికల్ 13: న్యాయ సమీక్ష (Judicial Review)
  • 13(1): రాజ్యాంగం అమల్లోకి రాకముందు ఉన్న చట్టాలు ప్రాథమిక హక్కులకు విరుద్ధంగా ఉంటే చెల్లవు.
  • 13(2): రాజ్యాంగం వచ్చిన తర్వాత ప్రాథమిక హక్కులను హరించేలా రాజ్యం చేసే ఏ చట్టమైనా చెల్లదు.
  • 13(3): ‘చట్టం’ (Law) అంటే ఆర్డినెన్స్, జీవో (G.O.), బై-లా, నోటిఫికేషన్ లేదా ఆచారం కూడా వస్తుంది.
  • 13(4): ఆర్టికల్ 368 ప్రకారం చేసే రాజ్యాంగ సవరణలు ఆర్టికల్ 13 కింద ‘చట్టం’ కాదు (24వ రాజ్యాంగ సవరణ, 1971).
  • కీలక కేసులు:
    • గోలక్‌నాథ్ వర్సెస్ స్టేట్ ఆఫ్ పంజాబ్ (1967): పార్లమెంటుకు ప్రాథమిక హక్కులను సవరించే అధికారం లేదు అని తీర్పునిచ్చింది.
    • కేశవానంద భారతి వర్సెస్ స్టేట్ ఆఫ్ కేరళ (1973): “మౌలిక స్వరూప సిద్ధాంతం” (Basic Structure Doctrine) ప్రతిపాదన. ప్రాథమిక హక్కులను సవరించవచ్చు, కానీ రాజ్యాంగ మౌలిక స్వరూపాన్ని మార్చకూడదు.
    • మినర్వా మిల్స్ వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (1980): న్యాయ సమీక్షా అధికారం (Judicial Review) రాజ్యాంగ మౌలిక స్వరూపంలో భాగమని స్పష్టం చేసింది.

1. సమానత్వపు హక్కు (Articles 14 – 18)

• ఆర్టికల్ 14: చట్టం ముందు సమానత్వం
  • చట్టం ముందు అందరూ సమానులే (బ్రిటన్ భావన), చట్టం ద్వారా అందరికీ సమాన రక్షణ (అమెరికా భావన).
  • కేసు: ఈ.పి. రోయప్ప వర్సెస్ స్టేట్ ఆఫ్ తమిళనాడు (1974) – ఆర్టికల్ 14 రాజ్యం యొక్క అడ్డగోలు / ఏకపక్ష నిర్ణయాలకు విరుద్ధమైనదని పేర్కొంది.
• ఆర్టికల్ 15: వివక్షత నిషేధం
  • 15(1): మత, జాతి, కుల, లింగ, జన్మస్థలం ప్రాతిపదికన ఏ పౌరుడిపై వివక్ష చూపరాదు.
  • 15(2): దుకాణాలు, హోటళ్లు, బావులు, ఘాట్ల వద్ద ప్రవేశానికి వివక్ష ఉండకూడదు.
  • 15(3): మహిళలు మరియు పిల్లలకు ప్రత్యేక మినహాయింపులు/రక్షణలు కల్పించవచ్చు.
  • 15(4): సామాజికంగా, విద్యాపరంగా వెనుకబడిన తరగతులకు (SC, ST, OBC) ప్రత్యేక సదుపాయాలు (1వ రాజ్యాంగ సవరణ, 1951).
  • 15(5): ప్రైవేట్, ఎయిడెడ్, అన్-ఎయిడెడ్ విద్యాసంస్థల్లో రిజర్వేషన్లు (93వ రాజ్యాంగ సవరణ, 2005).
  • 15(6): ఆర్థికంగా వెనుకబడిన వర్గాలకు (EWS) విద్యాసంస్థల్లో 10% రిజర్వేషన్లు (103వ రాజ్యాంగ సవరణ, 2019).
  • కేసు: చంపకం దొరైరాజన్ వర్సెస్ స్టేట్ ఆఫ్ మద్రాస్ (1951): ఈ తీర్పు ఆధారంగానే మొదటి రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా ఆర్టికల్ 15(4)ని చేర్చారు.
• ఆర్టికల్ 16: ప్రభుత్వ ఉద్యోగాల్లో సమాన అవకాశాలు
  • 16(1) & 16(2): ఉద్యోగ నియామకాల్లో పౌరులందరికీ సమాన అవకాశం, వివక్ష నిషేధం.
  • 16(3): స్థానికత/నివాసం ప్రాతిపదికన ఉద్యోగాల్లో పార్లమెంటు నిబంధనలు చేయవచ్చు.
  • 16(4): తగిన ప్రాతినిధ్యం లేని వెనుకబడిన తరగతులకు ఉద్యోగాల్లో రిజర్వేషన్లు.
  • 16(4A): SC, ST లకు ప్రమోషన్లలో రిజర్వేషన్లు (77వ సవరణ, 1995).
  • 16(4B): క్యారీ ఫార్వర్డ్ ఖాళీలపై 50% పరిమితి వర్తించదు (81వ సవరణ, 2000).
  • 16(6): EWS వర్గాలకు ప్రభుత్వ ఉద్యోగాల్లో 10% రిజర్వేషన్లు.
  • కేసు: ఇందిరా సాహ్ని వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (1992 – మండ్ల కేస్): రిజర్వేషన్లు 50% మించకూడదు, “క్రీమీ లేయర్” (Creamy Layer) భావన అమలులోకి తెచ్చారు.
• ఆర్టికల్ 17: అంటరానితనం నిర్మూలన
  • అస్పృశ్యత ఆచరణ శిక్షార్హం (సివిల్ హక్కుల పరిరక్షణ చట్టం, 1955).
• ఆర్టికల్ 18: బిరుదుల రద్దు
  • 18(1): విద్య, సైనిక రంగాలు మినహా రాజ్యపరమైన బిరుదుల రద్దు.
  • కేసు: బాలాజీ రాఘవన్ వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (1996): భారతరత్న, పద్మ అవార్డులు “బిరుదులు” కావు, అవార్డులు మాత్రమే అని తేల్చింది.

2. స్వాతంత్ర్యపు హక్కు (Articles 19 – 22)

• ఆర్టికల్ 19: 6 రకాల ప్రాథమిక స్వేచ్ఛలు
  • 19(1)(a): వాక్ స్వాతంత్ర్యం, భావవ్యక్తీకరణ స్వేచ్ఛ (పత్రికా స్వేచ్ఛ ఇందులో భాగమే).
  • 19(1)(b): ఆయుధాలు లేకుండా శాంతియుతంగా సమావేశమయ్యే హక్కు.
  • 19(1)(c): సంఘాలు, సహకార సంఘాలు (Co-operatives) ఏర్పాటు చేసే హక్కు.
  • 19(1)(d): దేశవ్యాప్తంగా స్వేచ్ఛగా సంచరించే హక్కు.
  • 19(1)(e): దేశంలో ఎక్కడైనా స్థిరనివాసం ఏర్పాటు చేసుకునే హక్కు.
  • 19(1)(f): ఆస్తి హక్కు (44వ సవరణ, 1978 ద్వారా తొలగించబడింది).
  • 19(1)(g): నచ్చిన వృత్తి లేదా వ్యాపారం చేసుకునే హక్కు.
  • (నోట్: 19(2) నుండి 19(6) వరకు ఈ స్వేచ్ఛలపై “సమంజసమైన ఆంక్షలు” విధించే అధికారం రాజ్యానికి ఉంది).
  • కేసులు:
    • శ్రేయ సింఘాల్ వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (2015): IT యాక్ట్ లోని సెక్షన్ 66A ను భావవ్యక్తీకరణ స్వేచ్ఛకు విరుద్ధమని కొట్టివేసింది.
    • అనురాధ భాసిన్ వర్సెస్ UOI (2020): ఇంటర్నెట్ వినియోగం ఆర్టికల్ 19(1)(a) ప్రకారం ప్రాథమిక హక్కు అని తీర్పు ఇచ్చింది.
• ఆర్టికల్ 20: నేరాలకు సంబంధించి అనుచిత శిక్షల నుండి రక్షణ
  • 20(1) Ex-Post Facto Law: నేరం చేసిన సమయంలో ఉన్న చట్టం కంటే ఎక్కువ శిక్ష వేయకూడదు.
  • 20(2) Double Jeopardy: ఒకే నేరానికి ఒకరికంటే ఎక్కువసార్లు శిక్షించకూడదు.
  • 20(3) Self-Incrimination: తనపై తాను నేరారోపణ చేసుకునేలా బలవంతం చేయకూడదు (లై డిటెక్టర్ / నార్కో అనాలిసిస్ టెస్టులకు వ్యక్తి ముందస్తు అనుమతి తప్పనిసరి).
• ఆర్టికల్ 21: జీవించే హక్కు & వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛ
  • చట్టం నిర్దేశించిన పద్ధతి (Procedure Established by Law) ద్వారా తప్ప వ్యక్తి ప్రాణాన్ని, స్వేచ్ఛను హరించకూడదు.
  • కీలక కేసులు:
    • ఏ.కే. గోపాలన్ వర్సెస్ స్టేట్ ఆఫ్ మద్రాస్ (1950): ఆర్టికల్ 21 కి సకారాత్మక, పరిమిత వ్యాఖ్యానం ఇచ్చింది.
    • మేనకా గాంధీ వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (1978): ఆర్టికల్ 21 విశాలమైనది. చట్టం కేవలం పద్ధతే కాకుండా “న్యాయబద్ధంగా, సమంజసంగా” (Due Process of Law) ఉండాలని స్పష్టం చేసింది.
    • జస్టిస్ కె.ఎస్. పుట్టస్వామి వర్సెస్ UOI (2017): “రహస్యత/వ్యక్తిగత గోప్యతా హక్కు” (Right to Privacy) ఆర్టికల్ 21 లో భాగమని తీర్పునిచ్చింది.
• ఆర్టికల్ 21A: ఉచిత, నిర్బంధ విద్యా హక్కు
  • 6 నుండి 14 సంవత్సరాల పిల్లలకు ఉచిత విద్యా హక్కు (86వ రాజ్యాంగ సవరణ, 2002).
  • కేసు: ఉన్నికృష్ణన్ వర్సెస్ స్టేట్ ఆఫ్ ఆంధ్రాప్రదేశ్ (1993): ప్రాథమిక విద్య జీవించే హక్కులో భాగమని ఈ కేసు ద్వారానే గుర్తించారు.
• ఆర్టికల్ 22: అక్రమ అరెస్ట్ మరియు నిర్బంధం నుండి రక్షణ
  • 22(1) & 22(2): అరెస్ట్ కారణాలు తెలుసుకునే హక్కు, నచ్చిన లాయర్‌ను సంప్రదించే హక్కు, 24 గంటల్లో మేజిస్ట్రేట్ ముందు ప్రవేశపెట్టాలి (ప్రయాణ సమయం మినహాయించి).
  • 22(4) నుండి 22(7): నిరోధక నిర్బంధ చట్టాలు (Preventive Detention Law). సలహా మండలి అనుమతి లేకుండా గరిష్టంగా 3 నెలల కంటే ఎక్కువ నిర్బంధించకూడదు.

3. పీడనాన్ని నిరోధించే హక్కు (Articles 23 – 24)

• ఆర్టికల్ 23: మానవ అక్రమ రవాణా, వెట్టి చాకిరీ నిషేధం
  • మనుషుల కొనుగోలు/అమ్మకాలు, బలవంతపు చాకిరీ (Forced Labour) నేరం.
  • కేసు: బంధువా ముక్తి మోర్చా వర్సెస్ UOI (1984): వెట్టి చాకిరీ నిర్మూలనపై సుప్రీంకోర్టు కీలక ఆదేశాలు ఇచ్చింది.
• ఆర్టికల్ 24: బాలకార్మిక వ్యవస్థ రద్దు
  • 14 సంవత్సరాల లోపు పిల్లలను గనులు, కర్మాగారాలు వంటి ప్రమాదకర పని ప్రదేశాల్లో నియమించకూడదు.
  • కేసు: ఎమ్.సి. మెహతా వర్సెస్ స్టేట్ ఆఫ్ తమిళనాడు (1996): బాలకార్మిక పునరావాస సంక్షేమ నిధి ఏర్పాటుకు ఆదేశాలు.

4. మత స్వాతంత్ర్యపు హక్కు (Articles 25 – 28)

• ఆర్టికల్ 25: అంతరాత్మను అనుసరించి నచ్చిన మతాన్ని స్వీకరించే, ఆచరించే, ప్రచారం చేసే హక్కు.
  • కేసులు:
    • షాయరా బానో వర్సెస్ UOI (2017): ‘ట్రిపుల్ తలాక్’ ఆచారం ఆర్టికల్ 14, 21 మరియు 25 కి విరుద్ధమని రద్దు చేసింది.
    • శబరిమల కేసు (2018): మత విశ్వాసాల పేరుతో మహిళల ప్రవేశాన్ని అడ్డుకోవడం రాజ్యాంగ విరుద్ధమని తీర్పు.
• ఆర్టికల్ 26: మతపరమైన సంస్థలు, ధర్మకర్తృత్వాలను స్థాపించి నిర్వహించుకునే స్వేచ్ఛ.
• ఆర్టికల్ 27: ఏ నిర్దిష్ట మతాభివృద్ధికి పన్నులు చెల్లించమని పౌరులను నిర్బంధించకూడదు (పన్నులు నిషేధం, రుసుములు/Fees వేయవచ్చు).
• ఆర్టికల్ 28: పూర్తిగా ప్రభుత్వ నిధులతో నడిచే విద్యా సంస్థల్లో మతబోధన చేయకూడదు.

5. విద్యా, సాంస్కృతిక హక్కు (Articles 29 – 30)

• ఆర్టికల్ 29: అల్పసంఖ్యాక వర్గాల (Minorities) భాష, లిపి, సంస్కృతి పరిరక్షణ.
• ఆర్టికల్ 30: అల్పసంఖ్యాక వర్గాలు విద్యాసంస్థలను స్థాపించి నిర్వహించుకునే హక్కు.
  • కేసు: టి.ఎమ్.ఎ. పాయ్ ఫౌండేషన్ వర్సెస్ స్టేట్ ఆఫ్ కర్ణాటక (2002): మైనారిటీ విద్యా సంస్థల యాజమాన్య హక్కులపై సుప్రీంకోర్టు విస్తృత మార్గదర్శకాలు ఇచ్చింది.

6. రాజ్యాంగ పరిహార హక్కు (Article 32)

• ప్రాథమిక హక్కులకు భంగం కలిగితే పౌరులు నేరుగా సుప్రీంకోర్టును (Art 32) లేదా హైకోర్టును (Art 226) ఆశ్రయించవచ్చు. డాక్టర్ బి.ఆర్. అంబేద్కర్ దీనిని “రాజ్యాంగానికి ఆత్మ మరియు హృదయం” అన్నారు.
• కోర్టులు జారీ చేసే 5 రకాల రిట్లు (Writs):

రిట్ పేరు	అర్థం	ఉపయోగం
హేబియస్ కార్పస్ (Habeas Corpus)	“శరీరాన్ని హాజరుపరచండి”	అక్రమంగా నిర్బంధించిన వ్యక్తిని కోర్టు ముందు ప్రవేశపెట్టడం.
మాండమస్ (Mandamus)	“మేము ఆజ్ఞాపిస్తున్నాం”	ప్రభుత్వ అధికారి తన చట్టబద్ధమైన విధిని నిర్వహించనప్పుడు జారీ చేస్తారు.
ప్రొహిబిషన్ (Prohibition)	“నిషేధించడం/అడ్డుకోవడం”	దిగువ కోర్టులు పరిధి దాటి పనిచేయకుండా ఎగువ కోర్టు నిలిపివేస్తుంది.
సెర్షియోరరి (Certiorari)	“సాక్ష్యాధారాలతో ధృవీకరించడం”	దిగువ కోర్టుల తీర్పులను రద్దు చేసి, కేసులను ఎగువ కోర్టుకు మార్చడం.
క్వో-వారంటో (Quo-Warranto)	“ఏ అధికారంతో?”	ఒక వ్యక్తి ప్రభుత్వ పదవిని ఏ అర్హతతో నిర్వహిస్తున్నారో ప్రశ్నించడం.

• కేసు: ఎల్. చంద్రకుమార్ వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (1997): ఆర్టికల్ 32 మరియు 226 కింద కోర్టులకు ఉన్న రిట్ అధికారం రాజ్యాంగ మౌలిక స్వరూపంలో భాగమని తీర్పు ఇచ్చింది.

ఆర్టికల్స్ 33, 34 మరియు 35

• ​Art 33: సాయుధ బలగాలు, పోలీసు విభాగాలు, ఇంటెలిజెన్స్ సంస్థలలో పనిచేసే వారి ప్రాథమిక హక్కులపై పరిమితులు విధించే అధికారం పార్లమెంటుకు ఉంది.

• ​Art 34: దేశంలో మార్షల్ లా (సైనిక పాలన) అమలులో ఉన్నప్పుడు ప్రాథమిక హక్కులపై ఆంక్షలు విధించడం.
• ​Art 35: ప్రాథమిక హక్కులను అమలు చేయడానికి అవసరమైన చట్టాలు చేసే అధికారం కేవలం పార్లమెంటుకు మాత్రమే ఉంటుంది.

సమ్మరీ క్లిక్ నావిగేషన్ (పరీక్షల్లో అడిగే స్పెషల్ పాయింట్లు):

• జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితి (Art 352) సమయంలో ఆర్టికల్ 19 ఆటోమేటిక్‌గా రద్దవుతుంది. కానీ ఆర్టికల్ 20, 21లు ఎప్పటికీ రద్దు కావు.
• కేవలం భారత పౌరులకు మాత్రమే లభించే హక్కులు: 15, 16, 19, 29, 30.

పోటీ పరీక్షలకు ముఖ్యమైన బిట్స్ (Exam Special Points)

• ​రద్దు కాని హక్కులు: జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితి (Art 352) అమలులో ఉన్నప్పుడు కూడా ఆర్టికల్ 20 మరియు 21 లోని హక్కులు రద్దు కావు.

• ​కేవలం భారత పౌరులకు మాత్రమే లభించే హక్కులు: Articles 15, 16, 19, 29, 30.
• ​భారత పౌరులతో పాటు విదేశీయులకు కూడా వర్తించే హక్కులు: Articles 14, 20, 21, 21A, 22, 23, 24, 25, 26, 27, 28.

1. Fundamental Rights ఏ Partలో ఉన్నాయి?
   A) Part II
   B) Part III
   C) Part IV
   D) Part IVA
   జవాబు: B
2. Fundamental Rights ఏ Articlesలో ఉన్నాయి?
   A) 1–11
   B) 12–35
   C) 36–51
   D) 52–78
   జవాబు: B
3. Article 14 దేనికి సంబంధించినది?
   A) మత స్వేచ్ఛ
   B) సమానత్వం
   C) విద్య
   D) ఆస్తి
   జవాబు: B
4. Untouchabilityను రద్దు చేసిన Article?
   A) 15
   B) 16
   C) 17
   D) 18
   జవాబు: C
5. Titles abolition?
   A) Article 16
   B) Article 17
   C) Article 18
   D) Article 19
   జవాబు: C
6. ప్రస్తుతం Article 19లో ఎన్ని freedoms ఉన్నాయి?
   A) 5
   B) 6
   C) 7
   D) 8
   జవాబు: B
7. Article 20లో ఎన్ని ప్రధాన రక్షణలు ఉన్నాయి?
   A) 2
   B) 3
   C) 4
   D) 5
   జవాబు: B
8. Right to Privacy ఏ Articleతో ప్రధానంగా సంబంధం కలిగి ఉంది?
   A) 14
   B) 19
   C) 21
   D) 32
   జవాబు: C
9. Article 21A ఏ వయస్సు పిల్లలకు?
   A) 5–10
   B) 6–14
   C) 10–18
   D) 14–18
   జవాబు: B
10. Human Trafficking ఏ Article?
    A) 21
    B) 22
    C) 23
    D) 24
    జవాబు: C
11. Child Labourకు సంబంధించిన Article?
    A) 23
    B) 24
    C) 25
    D) 26
    జవాబు: B
12. Freedom of Religion Articles?
    A) 19–22
    B) 23–24
    C) 25–28
    D) 29–30
    జవాబు: C
13. Minority Educational Rights?
    A) Article 25
    B) Article 28
    C) Article 29
    D) Article 30
    జవాబు: D
14. Constitutional Remedies?
    A) Article 30
    B) Article 31
    C) Article 32
    D) Article 35
    జవాబు: C
15. “Heart and Soul of Constitution” అని దేనిని అంటారు?
    A) Article 14
    B) Article 19
    C) Article 21
    D) Article 32
    జవాబు: D
16. Habeas Corpus అర్థం?
    A) We command
    B) By what authority
    C) Produce the body
    D) To forbid
    జవాబు: C
17. Basic Structure Doctrine ఏ కేసులో?
    A) Maneka Gandhi
    B) Kesavananda Bharati
    C) Indra Sawhney
    D) Puttaswamy
    జవాబు: B
18. Right to Privacyను Fundamental Rightగా గుర్తించిన కేసు?
    A) Golaknath
    B) Minerva Mills
    C) Puttaswamy
    D) Vishaka
    జవాబు: C
19. Mandal Reservationకు ప్రసిద్ధి చెందిన కేసు?
    A) Indra Sawhney
    B) Shreya Singhal
    C) Selvi
    D) Bommai
    జవాబు: A
20. Article 66Aను రద్దు చేసిన కేసు?
    A) Puttaswamy
    B) Shreya Singhal
    C) Vishaka
    D) T.M.A. Pai
    జవాబు: B
21. ఆస్తి హక్కు ప్రస్తుతం ఏ Articleలో ఉంది?
    A) 19
    B) 31
    C) 300A
    D) 32
    జవాబు: C
22. Article 21A ఏ సవరణ ద్వారా వచ్చింది?
    A) 42వ
    B) 44వ
    C) 73వ
    D) 86వ
    జవాబు: D
23. EWS Reservationకు సంబంధించిన Articles?
    A) 14,15
    B) 15(6),16(6)
    C) 17,18
    D) 19,20
    జవాబు: B
24. Martial Lawకు సంబంధించిన Article?
    A) 32
    B) 33
    C) 34
    D) 35
    జవాబు: C
25. Parliament ప్రత్యేకంగా చట్టం చేసే అధికారానికి సంబంధించిన Article?
    A) 32
    B) 33
    C) 34
    D) 35
    జవాబు: D