షాంఘై సహకార సంస్థ (SCO): 25 ఏళ్ల ప్రయాణం – పురోగతి, సవాళ్లు, భారత్ పాత్ర

25 ఏళ్ల ప్రస్థానంలో షాంఘై సహకార సంస్థ (SCO) – శాంతి, భద్రత, అభివృద్ధికి వేదిక

• యురేషియా ప్రాంతంలో భద్రత, ఆర్థిక స్థిరత్వం, సరిహద్దు వివాదాల పరిష్కారం లక్ష్యంగా 2001లో ఆవిర్భవించిన షాంఘై సహకార సంస్థ (Shanghai Cooperation Organisation – SCO) విజయవంతంగా 25 ఏళ్ల ప్రయాణాన్ని పూర్తి చేసుకుంది. ‘షాంఘై 5’ గ్రూపుగా ప్రారంభమై, నేడు ప్రపంచ జనాభాలో దాదాపు మూడో వంతుకి ప్రాతినిధ్యం వహించే శక్తివంతమైన ప్రాంతీయ కూటమిగా రూపాంతరం చెందింది.

ఆవిర్భావం మరియు విస్తరణ

• ప్రారంభం: 1996లో చైనా, రష్యా, కజకిస్తాన్, కిర్గిజిస్తాన్, తజికిస్తాన్లతో ఏర్పడిన ‘షాంఘై 5’, 2001 జూన్ 15న ఉజ్బెకిస్తాన్ చేరికతో SCOగా అధికారికంగా మారింది.
• ​సభ్యత్వ విస్తరణ: 2017లో భారత్, పాకిస్తాన్ పూర్తిస్థాయి సభ్యదేశాలుగా చేరాయి. తదనంతరం ఇరాన్, బెలారస్‌లు చేరడంతో ప్రస్తుతం ఇందులో 10 ప్రధాన సభ్యదేశాలు, పలు పరిశీలక మరియు భాగస్వామ్య దేశాలు ఉన్నాయి.

‘షాంఘై స్పిరిట్’ ప్రధాన సూత్రం

• SCO కార్యకలాపాలకు “Shanghai Spirit” అనే భావన పునాది. పరస్పర విశ్వాసం, పరస్పర ప్రయోజనం, సమానత్వం, సంప్రదింపులు, సాంస్కృతిక వైవిధ్యానికి గౌరవం, ఉమ్మడి అభివృద్ధి వంటి అంశాలకు ఇందులో ప్రాధాన్యత ఉంటుంది.

25 ఏళ్ల ప్రధాన విజయాలు

• ఉగ్రవాద నిరోధక పోరు: SCO పరిధిలోని RATS (Regional Anti-Terrorist Structure) వ్యవస్థ ద్వారా ప్రాంతీయంగా ఉగ్రవాదం, వేర్పాటువాదం మరియు తీవ్రవాద ముప్పులను సమర్థవంతంగా ఎదుర్కొనేలా సమాచార మార్పిడిని పెంపొందించింది.
• ​ఆర్థిక & మౌలిక రవాణా అనుసంధానం: డిజిటల్ ఆర్థిక వ్యవస్థ, గ్రీన్ ఎనర్జీ, ఎనర్జీ కారిడార్లు మరియు మౌలిక వసతుల కల్పనకు ప్రాధాన్యమిచ్చింది. ఇటీవలి కాలంలో ‘SCO డెవలప్‌మెంట్ బ్యాంక్’ ఏర్పాటు దిశగా నిర్ణయాలు వేగవంతమయ్యాయి.
• ​గ్లోబల్ సౌత్ స్వరంగా: ఏకధ్రువ ప్రపంచ వ్యవస్థకు ప్రత్యామ్నాయంగా బహుళధ్రువ (Multipolar) వ్యవస్థను ప్రోత్సహించడంలో SCO కీలక వేదికగా నిలిచింది.

భారతదేశానికి SCO ప్రాధాన్యత

• భారతదేశం SCOలో కీలక సభ్యదేశంగా ఉంది. భద్రతతో పాటు వాణిజ్యం, కనెక్టివిటీ, ఇంధనం, విద్య, సంస్కృతి, సాంకేతికత వంటి రంగాల్లో సహకారం పెంచుకోవడానికి SCO భారత్‌కు ముఖ్యమైన వేదికగా ఉంది. 2026 మేలో SCO ప్రధాన కార్యదర్శి భారతదేశంలోని నలందా విశ్వవిద్యాలయంలో ఉపన్యాసం ఇచ్చి, సంస్థలో ఆర్థిక, శాస్త్రీయ, విద్యా, మానవతా సహకారానికి పెరుగుతున్న ప్రాధాన్యతను వివరించారు.
• భారత్ 2017లో సభ్యత్వం పొందినప్పటి నుండి ఈ కూటమిలో తన ప్రత్యేక ముద్రను వేసింది:
• ​SECURE SCO విజన్: భారత్ తన అధ్యక్షత (2022-23) సమయంలో SECURE (Security, Economy, Connectivity, Unity, Respect for Sovereignty, Environment) అనే సమగ్ర విధానాన్ని ప్రకటించింది.
• ​నూతన రంగాలలో చొరవ: స్టార్టప్‌లు, డిజిటల్ పబ్లిక్ ఇన్‌ఫ్రాస్ట్రక్చర్ (DPI), సంప్రదాయ వైద్యం మరియు సాంస్కృతిక అనుసంధానం (బౌద్ధ వారసత్వం) లాంటి రంగాల్లో ఉమ్మడి కార్యక్రమాలకు శ్రీకారం చుట్టింది.
• ​మధ్య ఆసియాతో సంబంధాలు: చబహార్ పోర్ట్ మరియు ఇంటర్నేషనల్ నార్త్-సౌత్ ట్రాన్స్‌పోర్ట్ కారిడార్ (INSTC) ద్వారా మధ్య ఆసియా దేశాలతో వాణిజ్య సంబంధాలను పటిష్టం చేసుకుంటోంది

భవిష్యత్తు సవాళ్లు

• అంతర్గత విభేదాలు: భారత్-చైనా సరిహద్దు ఉద్రిక్తతలు, భారత్-పాకిస్తాన్ సంబంధాలు సంస్థ సమగ్ర నిర్ణయాలకు అప్పుడప్పుడు అవరోధంగా మారుతున్నాయి.
• ​భౌగోళిక రాజకీయ సమతుల్యత: రష్యా-చైనా అక్షం వల్ల SCO పూర్తిగా పాశ్చాత్య వ్యతిరేక కూటమిగా మారకుండా, తన స్వతంత్ర వ్యూహాత్మక స్వయంప్రతిపత్తిని (Strategic Autonomy) కాపాడుకోవడం భారత్‌కు సవాలుతో కూడుకున్న అంశం.
• ​పావు శతాబ్ది ప్రయాణంలో యురేషియా ప్రాంతంలో భద్రత, వాణిజ్యం మరియు సాంస్కృతిక వారధిగా SCO విశేష స్థానాన్ని సంపాదించుకుంది. 

SCO లో భారత్ వహించిన అధ్యక్షత ప్రాముఖ్యత మరియు సాధించిన ఫలితాల గురించి వివరంగా?

• 2022–23 కాలంలో భారత్ వహించిన SCO అధ్యక్షత ‘SECURE’ విజన్‌తో ప్రాంతీయ సహకారంలో సరికొత్త అధ్యాయాన్ని ప్రారంభించింది. భద్రత మరియు ఆర్థిక అంశాలతో పాటు డిజిటల్ ఇన్నోవేషన్, సంప్రదాయ వైద్యం, సాంస్కృతిక బంధాలకు ప్రాధాన్యమిస్తూ భారత్ పలు కీలక ఫలితాలను సాధించింది.

SECURE’ విజన్

• భారత్ తన అధ్యక్షతన ఆరు ప్రధాన సూత్రాలతో కూడిన విజన్‌ను ప్రతిపాదించింది:
• ​S (Security): పౌరుల మరియు ప్రాంతీయ భద్రత.
• ​E (Economic development): అందరికీ ఆర్థిక పురోగతి.
• ​C (Connectivity): రవాణా, మౌలిక సదుపాయాల అనుసంధానం.
• ​U (Unity): సభ్యదేశాల మధ్య సమైక్యత.
• ​R (Respect): సార్వభౌమాధికారం, ప్రాంతీయ సమగ్రతకు గౌరవం.
• ​E (Environmental protection): పర్యావరణ పరిరక్షణ.

ప్రధాన ఫలితాలు మరియు చొరవలు

• న్యూఢిల్లీ డిక్లరేషన్ —— 2023 సదస్సులో ఉగ్రవాదం, తీవ్రవాద నిరోధకత, డిజిటల్ పరివర్తన మరియు ఆర్థిక సహకారంపై సభ్యదేశాల ఆమోదం.
  
• డిజిటల్ పబ్లిక్ ఇన్‌ఫ్రాస్ట్రక్చర్ (DPI) ——- UPI, ఆధార్ వంటి భారత్ స్వదేశీ డిజిటల్ సాంకేతిక నమూనాలను సభ్య దేశాలు స్వీకరించేలా ఒప్పందం.
• స్టార్టప్‌లు & ఇన్నోవేషన్ ——- నవ ఆవిష్కరణలను ప్రోత్సహించడానికి భారత్ చొరవతో ‘స్పెషల్ వర్కింగ్ గ్రూప్ ఆన్ స్టార్టప్స్’ ఆవిర్భావం.

• సంప్రదాయ వైద్యం ——– ఆయుర్వేదం మరియు ఇతర సంప్రదాయ వైద్య విధానాలపై అనుసంధానానికి శాశ్వత వర్కింగ్ గ్రూప్ ఏర్పాటు.
• వారాణాసి – పర్యాటక రాజధాని ——- వారాణాసి నగరాన్ని SCO చరిత్రలోనే మొదటి “సాంస్కృతిక మరియు పర్యాటక రాజధాని” (2022-23) గా ప్రకటించడం.
• బౌద్ధ వారసత్వం ——- సభ్యదేశాల మధ్య ఉమ్మడి బౌద్ధ సంస్కృతిని పురస్కరించుకుని ప్రత్యేక ప్రదర్శనలు, సాంస్కృతిక కార్యక్రమాల నిర్వహణ.

అధ్యక్షత యొక్క ప్రధాన ప్రాముఖ్యత

• మధ్య ఆసియాతో బంధం: ‘సెంట్రల్ ఆసియా’ దేశాలతో వాణిజ్య, ఆర్థిక, దౌత్య సంబంధాలను భారత్ మరింత పటిష్టం చేసుకుంది.
• ​కనెక్టివిటీ మరియు చబహార్ పోర్ట్: ప్రాంతీయ రవాణా ప్రాజెక్టులలో సార్వభౌమాధికారాన్ని గౌరవించాల్సిన అవసరాన్ని నొక్కిచెబుతూనే, చబహార్ ఓడరేవు మరియు INSTC (ఇంటర్నేషనల్ నార్త్-సౌత్ ట్రాన్స్‌పోర్ట్ కారిడార్) వినియోగానికి ప్రాధాన్యమిచ్చింది.
• ​ఉగ్రవాద నిరోధకత: తీవ్రవాద నిధుల అందజేత, ఆన్‌లైన్ రాడికలైజేషన్‌ను అడ్డుకోవడంలో SCO-RATS (ప్రాంతీయ ఉగ్రవాద నిరోధక వ్యవస్థ) పాత్రను వేగవంతం చేసింది.

ముగింపు

• 25 ఏళ్ల SCO ప్రస్థానం ప్రాంతీయ భద్రత నుంచి ఆర్థిక, సాంకేతిక, విద్యా, సాంస్కృతిక సహకారం వరకు విస్తరించిన ప్రయాణానికి నిదర్శనం. మారుతున్న ప్రపంచ పరిస్థితుల్లో సభ్యదేశాల మధ్య పరస్పర విశ్వాసం, సహకారం, సంభాషణను మరింత బలోపేతం చేయడం SCO ముందున్న ప్రధాన లక్ష్యంగా కనిపిస్తోంది. రాబోయే దశాబ్దంలో శాంతి, స్థిరత్వం, అభివృద్ధి, పరస్పర ప్రయోజనాల కోసం SCO మరింత కీలకమైన అంతర్జాతీయ వేదికగా మారే అవకాశం ఉంది.