NITYA VIDYARDHI
అక్టోబర్ 2026 కరెంట్ అఫైర్స్
01. కేంద్ర ప్రభుత్వం రబీ పంటలకు ప్రకటించిన కనీస మద్దతు ధరల (MSP)
ఖరీఫ్ సీజన్ కొనుగోళ్లు (ఉత్తరప్రదేశ్, కర్ణాటక, తెలంగాణ): 2026-27 ఖరీఫ్ సీజన్‌కు సంబంధించి ప్రైస్ సపోర్ట్ స్కీమ్ (PSS) కింద రూ. 5,547.99 కోట్ల విలువైన కంది, పెసర కొనుగోళ్లకు ఆమోదం లభించింది. ఇందులో ఉత్తరప్రదేశ్‌కు రూ. 3,992 కోట్లు, కర్ణాటకకు రూ. 1,107 కోట్లు, తెలంగాణకు రూ. 448 కోట్లు కేటాయించారు.
గోధుమల మద్దతు ధర పెంపు: 2027-28 మార్కెటింగ్ సీజన్‌కు సంబంధించి గోధుమలకు క్వింటాల్‌కు రూ. 25 (కేవలం 0.97%) మాత్రమే పెంచారు. దీంతో గోధుమల మద్దతు ధర రూ. 2,610కి చేరింది. గత 17 ఏళ్లలో ఇదే అత్యంత తక్కువ పెంపు కావడం గమనార్హం.
ఆహార నిల్వలు: దేశంలో గోధుమల నిల్వలు సరిపడా ఉన్నాయని, అవసరమైన దానికంటే ఎక్కువే నిల్వ ఉన్నాయని కేంద్ర వ్యవసాయ శాఖ మంత్రి శివరాజ్ సింగ్ చౌహాన్ తెలిపారు.
ఇతర రబీ పంటల పెంపు వివరాలు:
కుసుమలు (Safflower): అత్యధికంగా క్వింటాల్‌కు రూ. 675 (10.32%) పెరిగి రూ. 7,215 అయింది.
ఆవాలు, రేప్‌సీడ్ (Rapeseed & Mustard): రూ. 413 (6.66%) పెరిగి రూ. 6,613కి చేరింది.
కందిపప్పు / మసూర్ (Lentil): రూ. 390 (5.57%) పెరిగి రూ. 7,390 అయింది.
బార్లీ (Barley): రూ. 136 (6.33%) పెరిగి రూ. 2,286కి చేరింది.
శనగలు (Gram): రూ. 83 (1.41%) పెరిగి రూ. 5,958 అయింది.
మొత్తం సేకరణ అంచనా: రాబోయే సీజన్‌లో ఆరు రబీ పంటలకు సంబంధించి రూ. 90,962 కోట్ల విలువైన 324 లక్షల టన్నుల పంటను ప్రభుత్వం సేకరించనుంది.
02. కేంద్ర మంత్రి భూపేందర్ యాదవ్ భారతదేశపు మొట్టమొదటి ‘ప్రమాణ్’ (PRAMAAN) అటవీ ధృవీకరణను ప్రారంభించారు:
ప్రయోజనాలు: ఇది అటవీ నిర్మూలన లేని సోర్సింగ్‌కు మద్దతు ఇస్తుంది, మార్కెట్ యాక్సెస్‌ను పెంచుతుంది మరియు జీవనోపాధిని ప్రోత్సహిస్తుంది.
ప్రారంభం మరియు తేదీ: సెప్టెంబర్ 29, 2026న కేంద్ర పర్యావరణ, అటవీ మరియు వాతావరణ మార్పుల శాఖ (MoEFCC) మంత్రి భూపేందర్ యాదవ్ న్యూఢిల్లీలో భారతీయ అటవీ మరియు చెక్క ధృవీకరణ పథకం (IFWCS) కింద భారతదేశపు మొట్టమొదటి ‘ప్రమాణ్’ (PRAMAAN) ధృవీకరణ పత్రాలను అందజేశారు.
పూర్తి పేరు: Programme for Recognition and Accreditation of sustainable Management practices for Agroforestry And Natural forestry resources (ప్రమాణ్).
అమలు చేసే సంస్థ: ఈ పథకాన్ని మధ్యప్రదేశ్‌లోని భోపాల్‌లో ఉన్న ఇండియన్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ ఫారెస్ట్ మేనేజ్‌మెంట్ (IIFM) అమలు చేస్తోంది.
ప్రయోజనం పొందినవారు (Beneficiaries):
33,000 హెక్టార్లలో విస్తరించి ఉన్న ప్లాంటేషన్ల కోసం ఆంధ్రప్రదేశ్ అటవీ అభివృద్ధి కార్పొరేషన్ (APFDC) ఈ ధృవీకరణను అందుకుంది.
ఒడిశా బాంబూ డెవలప్‌మెంట్ ఏజెన్సీ (OBDA)కి చెందిన వెదురు రైతు గోవింద్ మహాపాత్ర కూడా ఈ ధృవీకరణను పొందారు.
ఫ్రేమ్‌వర్క్ పరిధి: ఈ ‘ప్రమాణ్’ ధృవీకరణ అటవీ నిర్వహణ (FM), అడవులు వెలుపల ఉన్న చెట్లు (TOF), మరియు చెయిన్ ఆఫ్ కస్టడీ (CoC) లను కవర్ చేస్తుంది. ఇది సరఫరా గొలుసు అంతటా అటవీ ఉత్పత్తుల జాడను (ట్రేసబిలిటీ) నిర్ధారిస్తుంది.
గుర్తింపు వ్యవస్థ (Accreditation System): ఇది స్వయంప్రకటన కాకుండా, స్వతంత్ర మూడవ పక్షం (third-party) ఆడిట్‌లపై ఆధారపడి ఉంటుంది. ఇది నేషనల్ వర్కింగ్ ప్లాన్ కోడ్ (NWPC) 2023కి అనుగుణంగా ఉంటుంది మరియు క్వాలిటీ కౌన్సిల్ ఆఫ్ ఇండియా (QCI) ఆధ్వర్యంలోని నేషనల్ అక్రెడిటేషన్ బోర్డ్ ఫర్ సర్టిఫికేషన్ బాడీస్ (NABCB) చేత గుర్తింపు పొందింది.
03. సెప్టెంబర్‌లో 23% పెరిగిన UPI లావాదేవీలు.. మొత్తం 24.07 బిలియన్లకు చేరిక
సెప్టెంబర్ 2026లో యూనిఫైడ్ పేమెంట్స్ ఇంటర్‌ఫేస్ (UPI) ద్వారా మొత్తం 24.07 బిలియన్ల లావాదేవీలు జరిగాయి. ఇది గత ఏడాది ఇదే కాలంతో పోలిస్తే 23% అధికం. ఈ లావాదేవీల మొత్తం విలువ 18% పెరిగి రూ. 29.37 లక్షల కోట్లకు చేరుకుంది.
ముఖ్యమైనంశాలు:
వ్యక్తిగత చెల్లింపులు ఉచితం: వ్యక్తి-నుండి-వ్యక్తి (P2P) UPI లావాదేవీలు ఎలాంటి పరిమితి లేకుండా పూర్తిగా ఉచితం. ప్రభుత్వ సమాచారం ప్రకారం, దాదాపు 96% వ్యాపారి UPI లావాదేవీలు కూడా ఈ MDR పరిధిలోకి రావు.
UPI లావాదేవీలు: సెప్టెంబర్‌లో UPI ద్వారా రోజూ సరాసరి దాదాపు 80.2 కోట్ల లావాదేవీలు జరిగాయి. వీటి సరాసరి దినసరి విలువ సుమారు రూ. 97,913 కోట్లుగా ఉంది.
ఆగస్ట్‌తో పోలిస్తే: ఆగస్ట్ 2026లో UPI ద్వారా 24.51 బిలియన్ల లావాదేవీలు జరగగా, వాటి విలువ రూ. 29.82 లక్షల కోట్లుగా ఉండేది. ఈ లెక్కన సెప్టెంబర్‌లో నెలవారీ ప్రాతిపదికన లావాదేవీల సంఖ్య సుమారు 1.8% తగ్గింది.
కొత్త MDR విధానం: రూ. 2,000 వరకు ఉండే వ్యక్తి-నుండి-వ్యాపారి (P2M) UPI చెల్లింపులపై మర్చెంట్ డిస్కౌంట్ రేట్ (MDR) పూర్తిగా ఉచితం (సున్నా)గా ఉంటుంది. రూ. 2,000 దాటిన నిర్దిష్ట P2M లావాదేవీలపై 0.4% MDR వర్తిస్తుంది.
04. గ్రీన్ ఎనర్జీ కారిడార్ మూడో దశకు ఆమోదం
సెప్టెంబర్ 30, 2026న కేంద్ర మంత్రివర్గం గ్రీన్ ఎనర్జీ కారిడార్ ఫేజ్-III (GEC-III)కి ఆమోదం తెలిపింది. దీని ద్వారా 135 GW వరకు పునరుత్పాదక ఇంధన పంపిణీ (ట్రాన్స్మిషన్) మరియు గ్రిడ్ అనుసంధానానికి సహాయపడుతుంది.
ముఖ్యమైన అంశాలు:
జాతీయ లక్ష్యం: 2035 నాటికి భారతదేశం నిర్దేశించుకున్న 900 GW స్థాపిత శిలాజ-యేతర ఇంధన (non-fossil energy) సామర్థ్య లక్ష్యాన్ని సాధించడానికి GEC-III ఎంతగానో దోహదపడుతుంది.
మొత్తం వ్యయం: ఈ పథకం యొక్క మొత్తం వ్యయం రూ. 1,86,405 కోట్లు కాగా, దీనిని ఆర్థిక సంవత్సరం 2032-33 నాటికి పూర్తి చేయాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నారు.
ట్రాన్స్మిషన్ సామర్థ్యం: ఈ పథకం రాష్ట్రాలు మరియు కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలలో అంతర్-రాష్ట్ర పర్యవేక్షణ కాకుండా, రాష్ట్ర-అంతర్గత ట్రాన్స్మిషన్ వ్యవస్థను (InSTS) బలోపేతం చేసి 135 GW పునరుత్పాదక శక్తిని వెలికితీయడానికి వీలు కల్పిస్తుంది.
బ్యాటరీ నిల్వ (Storage): ఇందులో 50 GWh బ్యాటరీ ఎనర్జీ స్టోరేజ్ సిస్టమ్ (BESS) కోసం రూ. 50,000 కోట్లు కేటాయించారు.
ట్రాన్స్మిషన్ మౌలిక సదుపాయాలు: రాష్ట్ర-అంతర్గత ట్రాన్స్మిషన్ వ్యవస్థ అభివృద్ధి కోసం రూ. 1,36,378 కోట్లు ఖర్చు చేయనున్నారు.
కేంద్ర ఆర్థిక సహాయం: ఈ పథకం కింద రూ. 54,082 కోట్ల కేంద్ర ఆర్థిక సహాయం లభిస్తుంది. దీనివల్ల ట్రాన్స్మిషన్ ఛార్జీలు మరియు చివరికి విద్యుత్ ధరలు తక్కువగా ఉండటానికి సహాయపడుతుంది.
అమలు: రాష్ట్ర ట్రాన్స్మిషన్ యుటిలిటీస్ దీనికి ప్రధాన అమలు సంస్థలుగా ఉంటాయి; కొత్త ప్రాజెక్ట్‌లు టారిఫ్ ఆధారిత పోటీ బిడ్డింగ్ (TBCB) మోడల్ ద్వారా అభివృద్ధి చేయబడతాయి.
05. దక్షిణ-పశ్చిమ రుతుపవనాలు 2026: 12.6% లోటు మరియు ఎల్ నినో (El Niño) సంబంధం
అక్టోబర్ 1 నాటి ది హిందూ నివేదిక ప్రకారం, 2026 దక్షిణ-పశ్చిమ రుతుపవనాలు 759.4 మి.మీ వర్షపాతంతో ముగిశాయి. ఇది సాధారణ వర్షపాతం 868.6 మి.మీ కన్నా 12.6% తక్కువ. ఇది లాంగ్ పీరియడ్ యవరేజ్ (LPA)లో 87%కి సమానం.
తూర్పు మరియు ఈశాన్య భారతదేశంలో పరిస్థితి మరింత తీవ్రంగా ఉంది. ఈ ప్రాంతంలో వర్షపాతం 1,017.1 మి.మీ గా నమోదైంది. IMD ప్రకారం 1901 నుండి అందుబాటులో ఉన్న క్రమబద్ధమైన రికార్డులలో ఇది అత్యంత పొడిగా ఉన్న దక్షిణ-పశ్చిమ రుతుపవనాలు. ఈ ప్రాంతంలో వర్షపాతం సాధారణం కంటే దాదాపు 25.6% తక్కువగా ఉందని ది హిందూ పేర్కొంది.
ఎల్ నినో (El Niño) అంటే ఏమిటి? ఎల్ నినో-సౌతర్న్ ఆసిలేషన్ (ENSO) అనేది పసిఫిక్ మహాసముద్రపు ఉష్ణమండల వాతావరణ మార్పులకు సంబంధించిన ఒక దృగ్విషయం. ఎల్ నినో దశలో మధ్య/తూర్పు భూమధ్యరేఖ పసిఫిక్ సముద్రపు ఉపరితల ఉష్ణోగ్రతలు సాధారణం కంటే ఎక్కువగా వేడెక్కుతాయి. దీనివల్ల వాతావరణ ప్రసరణలో మార్పులు వస్తాయి మరియు భారతదేశ దక్షిణ-పశ్చిమ రుతుపవనాలపై సాధారణంగా బలహీనమైన వర్షపాత ఒత్తిడి ఏర్పడుతుంది.
కారణం → ప్రభావం గొలుసు (Cause → Effect Chain): ఎల్ నినో → వాతావరణ ప్రసరణలో మార్పులు → దక్షిణ-పశ్చిమ రుతుపవనాలపై ఒత్తిడి → తక్కువ వర్షపాతం → వ్యవసాయం/నీటి కొరత (Water Stress) → గ్రామీణ డిమాండ్‌పై ప్రభావం → ఆహార ద్రవ్యోల్బణ ముప్పు (Food Inflation).
భారతదేశంపై ప్రభావం:
జలవిద్యుత్ ఉత్పత్తిపై ప్రాంతీయంగా ప్రత్యేక ప్రభావం ఉండవచ్చు.
వర్షాధార వ్యవసాయంపై (Rain-fed agriculture) ఒత్తిడి పెరగవచ్చు.
జలాశయాలు మరియు భూగర్భ జలాల పునరుద్ధరణ ప్రభావితం కావచ్చు.
ఆహార సరఫరా మరియు పంట ధరలపై పరోక్ష ప్రభావం పడే అవకాశం ఉంది.
06. డీఆర్‌డీవో (DRDO) మరియు సీఎస్‌ఐఆర్-సీజీసీఆర్‌‌ఐ (CSIR-CGCRI) సంయుక్త ఆధ్వర్యంలో సాయుధ వాహనాల కోసం స్వదేశీ తేలికపాటి బుల్లెట్ ప్రూఫ్ గ్లాస్ అభివృద్ధి
2026 సెప్టెంబర్‌లో, డిఫెన్స్ రీసెర్చ్ అండ్ డెవలప్‌మెంట్ ఆర్గనైజేషన్ (DRDO) కౌన్సిల్ ఆఫ్ సైంటిఫిక్ అండ్ ఇండస్ట్రియల్ రీసెర్చ్-సెంట్రల్ గ్లాస్ అండ్ సెరామిక్ రీసెర్చ్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ (CSIR-CGCRI)తో సాంకేతిక భాగస్వామిగా ఒప్పందం కుదుర్చుకుంది. సాయుధ వాహనాల కోసం అత్యాధునిక స్వదేశీ తేలికపాటి బుల్లెట్ ప్రూఫ్ గ్లాస్‌ను అభివృద్ధి చేయడానికి రూ. 50 కోట్ల పెట్టుబడితో ఈ ప్రాజెక్ట్ చేపట్టబడింది.
బుల్లెట్ ప్రూఫ్ గ్లాస్ ప్రాజెక్ట్ గురించిన వివరాలు:
- అమలు (Execution): మహారాష్ట్రలోని నావల్ మెటీరియల్స్ రీసెర్చ్ లేబొరేటరీ (NMRL) మరియు చండీగఢ్‌లోని టెర్మినల్ బాలిస్టిక్స్ రీసెర్చ్ లేబొరేటరీ (TBRL) వంటి DRDO ప్రయోగశాలల భాగస్వామ్యంతో ఈ నాలుగు సంవత్సరాల ప్రాజెక్ట్ అమలు చేయబడుతోంది.
- ప్రత్యేకతలు (Features): గ్లాస్-సెరామిక్ టెక్నాలజీని ఉపయోగించి ఇది అభివృద్ధి చేయబడింది. ఇది గ్లాస్ మ్యాట్రిక్స్ లోపల నానోక్రిస్టల్స్‌ను అనుసంధానిస్తుంది. ఇక్కడ నియంత్రిత స్ఫటికీకరణ (controlled crystallisation) ద్వారా బలం, గట్టిదనం మరియు పారదర్శకత పెరుగుతాయి, తద్వారా ఇది పారదర్శక కవచంగా (transparent armour) ఉపయోగపడుతుంది.
- సామర్థ్యం (Capability): బ్యూరో ఆఫ్ ఇండియన్ స్టాండర్డ్స్ (BIS) లెవెల్ V మరియు VI కి అనుగుణంగా AK-47 రకం ముప్పుల నుండి బహుళ-షాట్ రక్షణను అందించాలని ఈ ప్రాజెక్ట్ లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది.
- ప్రారంభ పరీక్షలు: చండీగఢ్‌లోని DRDO యొక్క టెర్మినల్ బాలిస్టిక్స్ రీసెర్చ్ లేబొరేటరీ (TBRL)లో నిర్వహించిన ప్రాథమిక పరీక్షల్లో, సెకనుకు సుమారు 695 మీటర్ల (m/s) వేగంతో 10 మీటర్ల దూరం నుండి కాల్చిన ట్రిచ్చి అసాల్ట్ రైఫిల్ (TAR) తూటాలను ఇది విజయవంతంగా ఆపగలిగింది. భవిష్యత్తులో మరిన్ని మల్టీ-షాట్ పరీక్షలు నిర్వహಿಸಲು ప్రణాళిక సిద్ధం చేశారు.
DRDO గురించి:
1958లో స్థాపించబడి,ఢిల్లీలో ప్రధాన కార్యాలయం కలిగిన DRDO, రక్షణ మంత్రిత్వ శాఖ (MoD) ఆధ్వర్యంలో పనిచేస్తుంది. దీని నినాదం: “బలస్య మూలం విజ్ఞానం” (Strength’s origin is in Science).
06. జార్ఖండ్‌లోని ‘మందర్’ (Mandar) కి భౌగోళిక సూచిక (GI Tag) గుర్తింపు
2026 సెప్టెంబర్‌లో, జార్ఖండ్ యొక్క సాంప్రదాయ జానపద సంగీత వాయిద్యం అయిన ‘మందర్’ కు చెన్నైలోని జియోగ్రాఫికల్ ఇండికేషన్స్ రిజిస్ట్రీ ద్వారా భౌగోళిక సూచిక (GI) ట్యాగ్ లభించింది. ఇది దీని ప్రత్యేక భౌగోళిక మరియు సాంస్కృతిక గుర్తింపును వెల్లడిస్తుంది.
చేతిపనితనం (Craftsmanship): ఈ వాయిద్యం సాంప్రదాయకంగా స్థానికంగా లభించే ఎర్రటి మట్టి (red clay), జంతువుల చర్మం మరియు స్వదేశీ సాంకేతికతలను ఉపయోగించి తయారు చేయబడుతుంది. ఇవి దీనికి ప్రత్యేకమైన శబ్దాన్ని మరియు గుర్తింపును ఇస్తాయి.
GI దరఖాస్తు: ‘రైదిహ్ మందర్ ప్రొడ్యూసర్ కంపెనీ లిమిటెడ్’ (గుమ్లా, జార్ఖండ్) ద్వారా 24 సెప్టెంబర్ 2021న GI దరఖాస్తు (దరఖాస్తు నెం. 777) దాఖలు చేయబడింది.
గుర్తింపు మరియు నేపథ్యం: జనవరి 2025 (ఢిల్లీ)లో జరిగిన తుది విచారణ తర్వాత, మందర్ యొక్క ప్రత్యేకమైన నిర్మాణం, సాంప్రదాయ తయారీ పద్ధతులు, శబ్ద గుణాలు (acoustic qualities) మరియు జార్ఖండ్‌తో గట్టి సాంస్కృతిక సంబంధం ఆధారంగా ‘జార్ఖండ్ మందర్’ కు ఈ GI ట్యాగ్ లభించింది.
సంస్కృతి: మందర్ అనేది జార్ఖండ్ గిరిజన మరియు జానపద సంస్కృతిలో, ముఖ్యంగా ఒరాన్ (Oraon) తెగకు చెందినవారిలో ఒక ముఖ్యమైన భాగం. ఇది చోటానాగ్‌పూర్ ప్రాంతంలో సంగీతం, నృత్యం, పండుగలు మరియు సామాజిక జీవితంలో విస్తృతంగా ఉపయోగించబడుతుంది.
07. ఐఐపీ వృద్ధి 8%: తయారీ మరియు దేశీయ డిమాండ్ కథనం
ఇండెక్స్ ఆఫ్ ఇండస్ట్రియల్ ప్రొడక్షన్ (IIP) అనేది దేశంలో పారిశ్రామిక ఉత్పత్తి దిశను మరియు వేగాన్ని కొలిచే ఒక ప్రధాన సూచిక (index). ఇందులో మైనింగ్, తయారీ (manufacturing) మరియు విద్యుత్ (electricity) వంటి ప్రధాన రంగాలు ఉంటాయి. కాబట్టి IIPని పారిశ్రామిక కార్యకలాపాల యొక్క హై-ఫ్రీక్వెన్సీ ఇండికేటర్‌గా భావించవచ్చు.
‘ది హిందూ’ నివేదిక ప్రకారం, ఆగస్ట్ 2026లో IIP వృద్ధి 8%గా నమోదైంది. ఏప్రిల్-ఆగస్ట్ కాలంలో వృద్ధి 6.8%గా ఉంది. ఆగస్టులో తయారీ రంగంలో వృద్ధి సుమారు 9% ఉండగా, కన్స్యూమర్ డ్యూరబుల్స్ (వినియోగదారుల మన్నికైన వస్తువులు) వృద్ధి 11.1%గా నమోదైంది.
ముఖ్యమైన సూచికలు (Indicators):
- ఆగస్ట్ 2026 IIP వృద్ధి: 8%
- ఏప్రిల్-ఆగస్ట్ IIP వృద్ధి: 6.8%
- తయారీ రంగ వృద్ధి (Manufacturing growth): సుమారు 9%
- విద్యుత్ రంగ వృద్ధి (Electricity growth): 12.3%
- కన్స్యూమర్ డ్యూరబుల్స్: 11.1%
స్థిరమైన భావన (Static Concept): IIP మరియు GDP రెండూ ఒకటే కాదు. IIP అనేది భౌతిక/పారిశ్రామిక ఉత్పత్తి కార్యకలాపాలను ట్రాక్ చేస్తుంది, అయితే GDP అనేది ఆర్థిక వ్యవస్థలోని విస్తృతమైన విలువ-జోడించిన కార్యకలాపాలను (value-added activity) కొలుస్తుంది. IIPలో తయారీ రంగం యొక్క వెయిటేజీ అత్యంత ఎక్కువగా ఉంటుంది, అందుకే తయారీ రంగ పోకడలు ఈ ఇండెక్స్‌ను బలంగా ప్రభావితం చేస్తాయి.
08. లలిత్ కళా అకాడమీ 65వ జాతీయ కళా ప్రదర్శనలో 20 అవార్డుల ప్రకటన
2026 సెప్టెంబర్‌లో, సాంస్కృతిక మంత్రిత్వ శాఖ ఆధ్వర్యంలోని లలిత్ కళా అకాడమీ (నేషనల్ అకాడమీ ఆఫ్ ఆర్ట్), న్యూఢిల్లీలోని రవీంద్ర భవన్‌లో నిర్వహించిన 65వ జాతీయ కళా ప్రదర్శన (NEA) లో 20 అవార్డులను ప్రకటించింది. ఈ ప్రదర్శనలో 27 రాష్ట్రాలు మరియు కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల (UTs) నుండి 2,495 మంది కళాకారులకు చెందిన 6,175 కళాఖండాలు ప్రదర్శించబడ్డాయి.
సాంస్కృతిక మంత్రిత్వ శాఖ కేంద్ర మంత్రి గజేంద్ర సింగ్ షెకావత్ ఈ అవార్డులను అందజేశారు.
65వ జాతీయ కళా ప్రదర్శన గురించిన ముఖ్యాంశాలు:
విజేతలు (Key Awardees): చంద్ర శೇಖర్ సైన్ (శిల్పకళ), గోపాల్ చంద్ర నస్కార్ (పెయింటింగ్), పంకజ్ కుమార్ శర్మ (డ్రాయింగ్), మరియు ప్రీతమ్ మధుకర్ దేవ్‌కర్ (ప్రింట్‌మేకింగ్) తదితరులు ఈ అవార్డులను గెలుచుకున్నారు.
ఎంపిక విధానం: రెండు అంచెల (two-tier) జ్యూరీ ప్రక్రియను అనుసరించారు. మొదటి అంచె జ్యూరీ 270 కళాఖండాలను షార్ట్‌లిస్ట్ చేయగా, రెండవ అంచె జ్యూరీ ప్రతిష్టాత్మక లలిత్ కళా అకాడమీ అవార్డుల కోసం 20 కళాఖండాలను ఎంపిక చేసింది.
కేటగిరీలు: ఈ అవార్డులు పెయింటింగ్, శిల్పకళ (sculpture), డ్రాయింగ్, ప్రింట్‌మేకింగ్ మరియు మిక్సెడ్ మీడియా వంటి ప్రధాన దృశ్య కళా రూపాలను కవర్ చేశాయి. టెర్రకోట, సిరామిక్, చెక్క మరియు లోహం వంటి పదార్థాలలో కొత్త ఆవిష్కరణలను ఇవి హైలైట్ చేశాయి.
09. భారత్-ఇఫ్టా టెపా (India-EFTA TEPA): ఒక సంవత్సరం తర్వాత వాణిజ్యానికి మించి భాగస్వామ్యం
EFTA అంటే యూరోపియన్ ఫ్రీ ట్రేడ్ అసోసియేషన్ (European Free Trade Association). ఇందులో ఐస్‌లాండ్, లీచటెన్‌స్టైన్, నార్వే మరియు స్విట్జర్లాండ్ అనే నాలుగు సభ్య దేశాలు ఉన్నాయి. భారతదేశం మరియు EFTA మధ్య ట్రేడ్ అండ్ ఎకనామిక్ పార్టనర్‌షిప్ అగ్రిమెంట్ (TEPA) అక్టోబర్ 1, 2025 నుండి అమల్లోకి వచ్చింది.
ప్రస్తుత పరిణామం (Current Development): TEPA అమలులోకి వచ్చి ఒక సంవత్సరం పూర్తయిన సందర్భంగా, ‘ది హిందూ’ పత్రిక కేవలం సుంకాల తగ్గింపు (tariff reductions) గురించే కాకుండా, పెట్టుబడులు, ఉద్యోగాలు, సాంకేతికత మరియు రంగాలవారీ సహకారాన్ని విస్తృత భాగస్వామ్యంగా చూడాలని నొక్కిచెప్పింది. EFTA దేశాలు రాబోయే 15 సంవత్సరాలలో భారతదేశంలో 100 బిలియన్ డాలర్ల (US$100 billion) పెట్టుబడులను సమీకరించడానికి మరియు 1 మిలియన్ (10 లక్షల) ప్రత్యక్ష ఉద్యోగాలను కల్పించడానికి కట్టుబడి ఉన్నాయి.
వాణిజ్య ముఖ్యాంశాలు (Trade Element & Figures):
- సహకారంతో కూడిన EFTA టారిఫ్ లైన్లు: 92.2%
- కవర్ చేయబడిన భారతదేశ ఎగుమతుల విలువ: 99.6%
- సహకారంతో కూడిన భారతదేశ టారిఫ్ లైన్లు: 82.7%
- కవర్ చేయబడిన EFTA ఎగుమతుల విలువ: 95.3%
- పెట్టుబడి లక్ష్యం: 15 ఏళ్లలో 100 బిలియన్ డాలర్లు ($100 billion)
- ప్రత్యక్ష ఉద్యోగాల లక్ష్యం: 1 మిలియన్ (10 లక్షలు)
భారతదేశంతో సంబంధం (India Connection): భారతదేశంలోని హిమాలయ ప్రాంతంలో నేరుగా ఉపయోగించే జియోథర్మల్ (భూతాప) అనువర్తనాల కోసం ఐస్‌లాండ్ యొక్క జియోథర్మల్ అనుభవం చాలా ఉపయోగకరంగా ఉంటుంది. కార్బన్ క్యాప్చర్, యూటిలైజేషన్ అండ్ స్టోరేజ్ (CCUS) మరియు జియోథర్మల్ అనువర్తనాలను కూడా సహకారానికి సాధ్యమైన ‘ది హిందూ’ చర్చించింది.
10. జెఎన్‌పీఏ (JNPA) మరియు ఐఎఫ్‌సీ (IFC) భాగస్వామ్యం: భారతదేశపు మొట్టమొదటి బ్లూ ఫైనాన్సింగ్ (Shore Power Infrastructure కొరకు)
2026 సెప్టెంబర్‌లో, జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ పోర్ట్ అథారిటీ (JNPA) ప్రపంచ బ్యాంక్ గ్రూప్‌లో సభ్యుడైన ఇంటర్నేషనల్ ఫైనాన్స్ కార్పొరేషన్ (IFC)తో భాగస్వామ్యం కుదుర్చుకుంది. మహారాష్ట్రలోని నవీ ముంబైలో ఉన్న తన టెర్మినల్స్‌లో షోర్ పవర్ సప్లై (SPS) మౌలిక సదుపాయాలను అభివృద్ధి చేయడానికి భారతదేశపు మొట్టమొదటి బ్లూ ఫైనాన్సింగ్ కింద USD 70 మిలియన్ల (దాదాపు రూ. 672 కోట్లు) రుణాన్ని పొందింది.
ఈ 10 సంవత్సరాల కాలపరిమితి కలిగిన యునైటెడ్ స్టేట్స్ డాలర్ (USD)-లింక్డ్ ఎక్స్‌టర్నల్ కమर्शియల్ బారోయింగ్ (ECB) రుణ ఒప్పందం ఎటువంటి ప్రభుత్వ హామీ (sovereign guarantee) లేకుండా న్యూఢిల్లీలో సంతకం చేయబడింది.
SPS మౌలిక సదుపాయాల గురించిన వివరాలు:
అమలు (Implementation): ఈ ప్రాజెక్ట్ 2 నుండి 3 సంవత్సరాలలో రెండు దశల్లో అభివృద్ధి చేయబడుతుంది. ఇందులో 33 కిలోవోల్ట్ (kV) సబ్‌స్టేషన్‌లు, కేబుల్ సిస్టమ్‌లు, ఎలక్ట్రానిక్ (e)-హౌస్‌లు, ఫ్రీక్వెన్సీ కన్వర్టర్‌లు మరియు బహుళ బెర్త్‌ల వద్ద షోర్-సైడ్ పవర్ కనెక్షన్ పాయింట్లు ఉంటాయి.
లక్ష్యం (Objective): ‘కోల్డ్ ఐరనింగ్’ అని కూడా పిలువబడే SPS, బెర్త్ వద్ద ఉన్న నౌకలు తమ సొంత డీజిల్ ఆక్సిలరీ ఇంజిన్‌లను నడపడానికి బదులుగా, భూమి ఆధారిత విద్యుత్ (land-based electricity) కి అనుసంధానించడానికి వీలు కల్పిస్తుంది. దీనివల్ల ఉద్గారాలు మరియు ఇంధన వినియోగం తగ్గుతాయి.
11. ఆధార్ సంవాద్ – UIDAI 5 కొత్త ఆవిష్కరణలు (2026 సెప్టెంబర్ 29)
పునరుద్ధరించబడిన UIDAI వెబ్‌సైట్: 13 భాషల్లో (భషిని ప్లాట్‌ఫారమ్ ద్వారా) సులభంగా అందుబాటులో ఉండేలా తీర్చిదిద్దిన వెబ్‌సైట్.
వివరణ: 17వ ఆధార్ దినోత్సవం సందర్భంగా కలకత్తాలో UIDAI ఐదు కీలక సేవలను ప్రారంభించింది:
ఫేస్ అథెంటికేషన్ ఫర్ ఈపీడీఎస్ (Face Auth for ePDS): వేలిముద్రలు పడని వృద్ధులకు రేషన్ సరుకులు సులభంగా అందేలా ముఖ గుర్తింపు విధానం.
స్విక్ పోర్టల్ 2.0 (SWIK Portal 2.0): సుపరిపాలన కోసం ప్రభుత్వేతర సంస్థల దరఖాస్తులను సులభతరం చేసే పోర్టల్.
సబ్-AUA/KUA (LITE) ఫ్రేమ్‌వర్క్: చిన్న స్టార్టప్‌లు, సంస్థలు తక్కువ ఖర్చుతో ఆధార్ సేవలను వాడుకోవడానికి వీలుగా తెచ్చిన విధానం.
కొత్త టోకెన్ మేనేజ్‌మెంట్ సిస్టమ్: ఆధార్ సేవా కేంద్రాల్లో రద్దీని, వేచి ఉండే సమయాన్ని తగ్గించే డిజిటల్ క్యూ సిస్టమ్.
12. WHO-UNICEF నివేదిక: భారతదేశంలో పారిశుద్ధ్య సేవలు లేని 50 మిలియన్ల మంది పిల్లలు.. ప్రపంచంలోనే ఇది గరిష్టం
ప్రపంచ ఆరోగ్య సంస్థ (WHO) మరియు యునిసెఫ్ (UNICEF) సంయుక్తంగా “ప్రోగ్రెస్ ఆన్ డ్రింకింగ్ వాటర్, శానిటేషన్, అండ్ హైజీన్ ఇన్ స్కూల్స్ 2015-25” అనే పేరుతో ఒక నివేదికను విడుదల చేశాయి. ఈ నివేదిక ప్రకారం, ప్రపంచవ్యాప్తంగా పాఠశాలల్లో పారిశుద్ధ్య (సానిటేషన్) సేవలు లేని 244 మిలియన్ల మంది పిల్లలలో, భారతదేశంలోనే దాదాపు ఐదవ వంతు అనగా 50 మిలియన్ల మంది పిల్లలు ఉన్నారు. ప్రపంచంలోనే ఏ దేశంలో లేనన్ని అత్యధిక సంఖ్యలో మన దేశంలో ఈ సమస్య ఉండటం గమనార్హం.
నీటి సరఫరా, పారిశుద్ధ్యం మరియు పరిశుభ్రత (WASH) కోసం ఏర్పాటు చేసిన జాయింట్ మానిటరింగ్ ప్రోగ్రామ్ (JMP) లో భాగంగా ఈ నివేదిక వెలువడింది. ఇది వివిధ దేశాలు ఎదుర్కొంటున్న సవాళ్లను, సాధించిన ప్రగతిని ట్రాక్ చేస్తుంది.
ముఖ్యమైనంశాలు (Key Findings):
- పారిశుద్ధ్య సేవలు లేని ఇతర దేశాలు: పాఠశాలల్లో పారిశుద్ధ్య సేవలు లేని పిల్లల విషయంలో భారతదేశం తర్వాత స్థానాలలో నైజీరియా (34 మిలియన్లు), ఇథియోపియా (26 మిలియన్లు), డెమోక్రటిక్ రిపబ్లిక్ ఆఫ్ కాంగో (11 మిలియన్లు), మరియు ఇండోనేషియా (8 మిలియన్లు) ఉన్నాయి.
- పరిశుభ్రతా (Hygiene) సేవలు లేకపోవడం: పారిశుద్ధ్యంతో పాటు, 2025 నాటికి ప్రపంచవ్యాప్తంగా 362 మిలియన్ల మంది పిల్లలకు పాఠశాలల్లో ఎలాంటి పరిశుభ్రతా సేవలు లేవని ఈ నివేదిక తేల్చింది.
- భారతదేశంలో: పాఠశాలల్లో ఎలాంటి పరిశుభ్రతా సేవలు లేని మొత్తం పిల్లలలో 20 మిలియన్ల మంది ఒక్క భారతదేశం నుంచే ఉన్నారు.
2030 నాటికి ప్రపంచ అంచనాలు: ప్రస్తుత పరిస్థితుల ప్రకారం:
పరిశుభ్రత (Hygiene): 79% యాక్సెస్ లభిస్తుందని, 12% మందికి సేవలు ఉండవని అంచనా.
నీరు (Water): 84% యాక్సెస్ లభిస్తుందని, 10% మందికి సేవలు ఉండవని అంచనా.
పారిశుద్ధ్యం (Sanitation): 81% యాక్సెస్ లభిస్తుందని, 7% మందికి సేవలు ఉండవని అంచనా.
13. యూఐడీ (UNESCO) తాత్కాలిక జాబితాలో భారతదేశానికి చెందిన 5 కొత్త ప్రాంతాలు చేరిక
యునైటెడ్ నేషన్స్ ఎడ్యుకేషనల్, సైంటిఫిక్ అండ్ కల్చరల్ ఆర్గనైజేషన్ (UNESCO) లోని భారతదేశ శాశ్వత ప్రతినిధి బృందం, UNESCO వరల్డ్ హెరిటేజ్ కన్వెన్షన్ (WHC) యొక్క తాత్కాలిక జాబితాలో 5 కొత్త భారతీయ వారసత్వ ప్రదేశాలను చేర్చినట్లు ప్రకటించింది.
వీటిలో నాలుగు మధ్యప్రదేశ్ (MP) లో ఉన్నాయి: బాగ్ గుహ చిత్రాలు, చంబల్ లోయ దేవాలయాల సమూహం, ఉదయగిరి గుహలు, గిన్నోర్ఘడ్ కోట; ఐదవది భారతదేశం-దక్షిణాఫ్రికా సీరియల్ ట్రాన్స్‌నేషనల్ ప్రతిపాదన అయిన ‘సత్యాగ్రహ ప్రదేశాలు’ (Sites of Satyagraha).
దీంతో UNESCO తాత్కాలిక జాబితాలో ఉన్న మొత్తం భారతీయ ప్రదేశాల సంఖ్య 78కి చేరింది. ఇందులో 58 సాంస్కృతిక కేటగిరీ, 3 మిశ్రమ కేటగిరీ మరియు 17 సహజ కేటగిరీ ప్రదేశాలు ఉన్నాయి.
ఈ ప్రాంతాల ముఖ్య వివరాలు:
సత్యాగ్రహ ప్రదేశాలు (Components of Satyagraha): ఈ ఆస్తిలో మొత్తం 9 ప్రదేశాలు ఉన్నాయి. వీటిలో 2 దక్షిణాఫ్రికాలో (పీటర్‌మారిట్జ్‌బర్గ్ స్టేషన్, ఫీనిక్స్ సెటిల్‌మెంట్) మరియు 7 భారతదేశంలో (సబర్మతి ఆశ్రమం, మణి భవన్, సేవాగ్రామ్ ఆశ్రమం, ఆగాఖాన్ ప్యాలెస్, గాంధీ స్మృతి, హరిజన సేవక్ సంఘ్, మహాత్మా గాంధీ సత్యాగ్రహ స్మారక్) ఉన్నాయి.
ఉదయగిరి గుహలు (Udaigiri Caves): ‘సన్‌‌రైజ్ కేవ్స్’ అని కూడా పిలువబడే ఈ గుహలు మధ్యప్రదేశ్ రాజధాని భోపాల్ సమీపంలో ఉన్నాయి. గుప్తుల సామ్రాజ్య కాలంలో (క్రీ.శ. 4, 5 శతాబ్దాలలో) రాతితో చెక్కబడిన పవిత్ర ప్రదేశాలు ఇవి.
బాగ్ గుహలు (Bagh Caves): పశ్చిమ మధ్యప్రదేశ్‌లోని ధార్ జిల్లాలో, బాగ్ని నది ఒడ్డున వింధ్య పర్వత శ్రేణి దక్షిణ వాలులో ఉన్న తొమ్మిది రాతితో చెక్కబడిన బౌద్ధ గుహల సమూహం ఇది.
గిన్నోర్ఘడ్ కోట (Ginnorgarh Fort): భోపాల్ (MP) సమీపంలోని ప్రస్తుత రాటపాణి వైల్డ్‌లైఫ్ శాంక్చురీ (WLS) లోపల, ఒక నిటారుగా ఉన్న కొండపై ఈ కోట ఉంది.
చంబల్ లోయ దేవాలయాల సమూహం (Group of Temples of the Chambal Valley): మధ్యప్రదేశ్‌లోని ప్రస్తుత మోరెనా జిల్లా చంబల్ లోయ ప్రాంతంలో ఉన్న బటేశ్వర్, పడావళి మరియు కకర్మత్ దేవాలయాలు ఇందులో ఉన్నాయి.
